Шілдедегі азық-түлік себеті: маусымдық өнімдер арзандады, бірақ картоп бағасы қайта өсті

Мадина Баймуханова
Head of Data

Өткен шығарылымда біз жаздың басында азық-түлік себетінде қандай өзгерістер болғанын қарастырдық. Ол кездегі басты қорытынды мынадай болды: жекелеген маусымдық жемістер мен көкөністер арзандай бастады, бірақ негізгі өнімдер себет құнын жоғарылатуды жалғастырды.

Енді шілде айының деректері пайда болды. Бұл жазғы бағаның төмендеуі жалғасты ма және ол маусымдағы өсімнің орнын толтыра алды ма, соны тексеруге мүмкіндік береді.

Бұл шығарылым үшін біз сәуірден шілдеге дейінгі барлық деректер қатарын бір әдістемемен есептеп шықтық. Себеттің құрамы өзгерген жоқ: есепке сол 43 өнім кірді, ал әрбір тауар үшін бірдей айлық тұтыну нормасы қолданылды.

 

Шілдеде себет маусыммен салыстырғанда арзандады, бірақ сәуірмен салыстырғанда қымбат күйінде қалды

Сәуір айында азық-түлік себетінің құны айына бір адамға 44 685 теңгені құрады. Мамыр айында ол 44 994 теңгеге, маусымда 45 917 теңгеге дейін өсті.

Шілдеде оның құны 45 404 теңгеге дейін төмендеді.

 Маусым айымен салыстырғанда төмендеу 513 теңгені немесе 1,1%-ды құрады. Бірақ сәуір айынан бастап қарасақ, себет әлі де 719 теңгеге немесе 1,6%-ға жоғары.

 

Яғни, шілде айы маусымдағы өсімнің орнын ішінара толтырды, бірақ себетті сәуірдегі деңгейге қайтарған жоқ. Жазғы маусым жекелеген тауарлардан байқалады, алайда негізгі жиынтық тұтастай алғанда көктемге қарағанда қымбатырақ болып қалуда.

 

Шілдеде себетке ең көп әсер еткен не?

Төмендеуге негізгі үлесті жемістер мен бақша дақылдары қосты. Олардың себетке қосқан жалпы үлесі 648 теңгеге азайды. Сондай-ақ қой еті мен жұмыртқа арзандады.

 

Себет құнын ең көп төмендеткендер:

• жүзім: минус 475 теңге
• орамжапырақ: минус 270 теңге
• алма: минус 160 теңге
• жұмыртқа: минус 154 теңге
• қой еті: минус 88 теңге
• қияр: минус 85 теңге

 

Бірақ сонымен бірге кейбір өнімдердің қымбаттауы жалғасып, себетті бұдан да қатты төмендеуден ұстап қалды.

 Өсімге негізгі үлес қосқандар:

• картоп: плюс 309 теңге
• сиыр еті: плюс 213 теңге
• қарабидай-бидай наны: плюс 196 теңге
• сары май: плюс 71 теңге
• сүт: плюс 70 теңге

 

 

Бұл график қымбаттаған және арзандаған тауарлардың әдеттегі рейтингінен маңыздырақ. Мұнда тек бағаның өзгеруі ғана емес, айлық тұтыну нормасы да ескеріледі. Сондықтан бағасы қалыпты өскен тауар, бағасы күрт өзгерген, бірақ нормасы аз тауарға қарағанда себетке көбірек әсер етуі мүмкін.

Мысалы, картоп 12,4%-ға қымбаттап, себетке 309 теңге қосты. Сиыр етінің бағасы 3,8%-ға өсті, бірақ келісінің жоғары бағасына байланысты 213 теңге қосты. Қарабидай-бидай наны 18,1%-ға қымбаттап, тағы 196 теңге қосты.

 

Негізгі көкөністер себет құнына дерлік әсер еткен жоқ

Маусым айында дәл осы негізгі көкөністер себеттің өсуінің басты көздерінің бірі болды. Сондықтан шілдедегі шығарылымда біз картоп, орамжапырақ, сәбіз, пияз және қызылшаны жеке қарастырдық.

Олардың жиынтық үлесі айтарлықтай өзгерген жоқ: маусым айына минус 6 теңге. Бірақ топ ішіндегі қозғалыс әртүрлі болды.

• Орамжапырақ келісіне 475 теңгеден 345 теңгеге дейін арзандады. Бұл себеттің құнын 270 теңгеге төмендетті.
• Сәбіз 352-ден 330 теңгеге дейін төмендеп, оның үлесі 37 теңгеге азайды.
• Пияз бағасы дерлік өзгерген жоқ: маусымда 265 теңге, шілдеде 260 теңге. Оның үлесі 8 теңгеге төмендеді.
• Қызылша 265 теңге деңгейінде қалды.
• Бірақ картоптың қымбаттауы жалғасты. Оның медианалық бағасы келісіне 315-тен 354 теңгеге дейін, яғни 12,4%-ға өсті. Тұтыну нормасының жоғары болуына байланысты картоп себетке 309 теңге қосты.

 

 

Сонымен, шілде айы орамжапырақ, сәбіз және пияз бойынша маусымдағы өсімнің бір бөлігін кері бұрды. Бірақ картоп керісінше әсер етіп, басқа негізгі көкөністердің төмендеуін толығымен жауып тастады.

Егер тек маусымнан ғана емес, сәуірден бастап қарасақ, негізгі көкөністер әлі де өсімнің басты көздерінің бірі болып қала береді. Олардың сәуірден шілдеге дейінгі үлесі 1 466 теңгеге артты.

 

Жазғы өнімдердің арзандауы жалғасты

Шілде айында жазғы маусымдық тауарлар себет құнын 736 теңгеге төмендетті.

• Бәрінен көп өзгерген жүзім болды. Оның медианалық бағасы келісіне 2 599 теңгеден 1 349 теңгеге дейін төмендеді, яғни 48,1%-ға. Бұл себетті 475 теңгеге азайтты.
• Қияр 679-дан 477 теңгеге дейін немесе 29,7%-ға арзандады. Олардың үлесі 85 теңгеге азайды.
• Алма 897-ден 820 теңгеге дейін немесе 8,6%-ға төмендеді. Бұл себетті 160 теңгеге азайтты.
• Қарбыз 200-ден 185 теңгеге дейін немесе 7,5%-ға арзандады. Оның үлесі 12 теңгеге азайды.
• Қызанақ бағасы дерлік өзгерген жоқ: маусымда 699 теңге және шілдеде 690 теңге.

 

 

Сәуірден шілдеге дейін жазғы тауарлар жиынтығында себет құнын 1 430 теңгеге азайтты. Бұл айтарлықтай маусымдық әсер. Бірақ ол қорытынды себетке толығымен берілмеді, өйткені бір уақытта негізгі өнімдердің бір бөлігі қымбаттады.

 

Шілдедегі төмендеу неден құралды

Егер себеттегі өзгерістерді топтар бойынша жіктейтін болсақ, мынадай көрініс шығады.

 

Себет құнын төмендеткендер:

• жемістер мен бақша дақылдары: минус 648 теңге
• көкөністер: минус 95 теңге
• сүт өнімдері мен жұмыртқа: минус 81 теңге
• басқа да өнімдер: минус 1 теңге

 

Себет құнын арттырғандар:

• нан, ұн және жармалар: плюс 174 теңге
• майлар мен тоң майлар: плюс 74 теңге
• ет және балық: плюс 64 теңге

 

 

Негізгі төмендеу жемістер мен бақша дақылдарынан келді. Бірақ бұл төмендеудің бір бөлігін нан-жарма тобы, майлар, ет пен балық кері қайтарып алды.

Ең айтарлықтай өскен топ – нан, ұн және жармалар болды. Олардың үлесі 174 теңгеге немесе 3,3%-ға артты. Топ ішінде негізгі үлесті қарабидай-бидай наны қосты: оның медианалық бағасы 420-дан 496 теңгеге дейін өсті.

Ет пен балық қымбаттап, себетке 64 теңге қосты. Мұндағы негізгі үлесті сиыр еті берді: баға 3,8%-ға өскен кезде себетке плюс 213 теңге. Сонымен бірге қой еті, жылқы еті, шұжық және көксерке балығы бұл өсімнің орнын ішінара толтырды.

 

Шілде бақылау басталғаннан бергі өсімді жоя алмады

Егер тек маусым мен шілде айларын қарасақ, төмендеу байқалады. Бірақ сәуірге оралсақ, көрініс басқаша.

Сәуірден шілдеге дейін себет 719 теңгеге өсті.

 

Төрт ай ішінде маусымдық өнімдер айтарлықтай арзандады, бірақ негізгі көкөністер, нан және ет тобының бір бөлігі себетті сәуір айындағы деңгейден жоғары ұстап тұрды.

Бұл ай сайынғы бақылау үшін маңызды сәт: маусымдық төмендеу жекелеген өнімдер бойынша жақсы көрінуі мүмкін, бірақ жалпы себет барлық 43 позицияның теңгеріміне байланысты. Қияр, жүзім, қарбыз және алма арзандайды, бірақ сонымен бірге картоп, нан, сиыр еті, сүт немесе май қымбаттауы мүмкін. Қорытынды сома осы әртүрлі бағыттағы қозғалыстардан құралады.

 

Есептеу қалай жүргізілді

Есептеу 2026 жылдың сәуір, мамыр, маусым және шілде айларындағы иесіздендірілген чек деректері бойынша орындалды.

43 өнімнің әрқайсысы үшін келісіне, литріне немесе данасына медианалық баға анықталды. Баға айлық тұтыну нормасына көбейтілді, ал барлық өнімдердің үлестерінің жиынтығы себет құнын қалыптастырды.

Жекелеген сауда нүктелеріне тым көп салмақ түспеуі үшін есептеу барысында шектеулі іріктеу қолданылды: айына бір сауда нүктесіне бір өнім бойынша бес жолдан аспауы керек. Бағаларды қалыпқа келтіргеннен кейін таралудың төменгі және жоғарғы 5%-ы бойынша шеткі мәндер қосымша алынып тасталды.

 

Басты қорытынды

Шілде айы азық-түлік себетінің құнын маусым айына қарағанда 513 теңгеге төмендетті. Төмендеу бірінші кезекте жазғы өнімдерден: жүзім, алма, қияр және қарбыздан келді. Қосымша орамжапырақ, жұмыртқа, қой еті, күріш, сәбіз және жылқы еті арзандады.

Бірақ бұл себетті көктемгі деңгейге қайтару үшін жеткіліксіз болды. Сәуір айымен салыстырғанда ол 719 теңгеге қымбат болып қалуда.

Шілденің басты мәселесі – маусымдық төмендеу қазірдің өзінде байқалады, бірақ негізгі тауарлар синхронды түрде қозғалмайды. Орамжапырақ, сәбіз және пияз арзандады, бірақ картоптың қымбаттауы жалғасты. Жемістер мен бақша дақылдары себетті төмендетті, бірақ картоп, сиыр еті, нан, сүт және сары май бұл әсерді ішінара кері қайтарып алды.

Сондықтан шілдедегі қорытынды мынадай: жаз жекелеген бағаларды төмендете бастады, бірақ бүкіл себетті емес. Негізгі азық-түлік жиынтығын жалпы арзандату үшін төмендеу тек маусымдық тауарларға ғана емес, сонымен қатар тұтыну нормасындағы салмағы үлкен өнімдерге де әсер етуі қажет.

 

Материалдарды пайдалану кезінде saudata.kz дереккөзіне сілтеме жасау міндетті.