г. Астана, ул. Алматы, 7, БЦ Seven
Мадина Баймуханова
Head of Data
Осы топтаманың бірінші шығарылымында біз чек деректері бойынша азық-түлік себетін жинақтап, оның құны тек тауар бағасына ғана емес, сонымен қатар тұтыну нормасына неліктен тәуелді екенін көрсеттік. Картоп, нан немесе сүт қымбатырақ өнімдерге қарағанда жалпы сомаға көбірек әсер етуі мүмкін, өйткені олар себетте үлкенірек көлемді алады.
Енді біз үш айдың деректерін жинадық, сондықтан себет құрылымынан оның динамикасына көшуге болады.
Жаңа есептеу үшін біз 2026 жылдың сәуір, мамыр және маусым айларындағы чектердегі нақты бағаларды салыстырдық. Себеттің құрамы өзгерген жоқ: оған сол 43 өнім кірді, ал әр тауар үшін бірдей айлық тұтыну нормасы қолданылды.
Бұл бағаның өзгеруін себет құрамының өзгеруінен ажыратуға және басты сұраққа жауап беруге мүмкіндік береді: жаздың басына қарай қандай өнімдер нормативтік жиынтықты қымбаттатты немесе арзандатты?
Сәуір айында азық-түлік себетінің құны айына бір адамға 43 200 теңгені құрады. Мамыр айында ол 42 766 теңгеге дейін немесе шамамен 1%-ға төмендеді.
Маусым айында бағыт өзгерді: себет құны 43 838 теңгеге дейін өсті. Мамырмен салыстырғанда өсім 1 073 теңгені немесе 2,5%-ды құрады.
Нәтижесінде маусым айындағы себет сәуір айындағыдан 638 теңгеге қымбат болды. Екі ай ішіндегі жалпы өсім 1,5%-ды құрады.
Динамика біркелкі болмады. Алдымен себет аздап арзандап, содан кейін сәуірдегі деңгейден асып түсті. Бұл ретте жалпы соманың артында екі қарама-қайшы процесс жатыр: жекелеген маусымдық тауарлар бағасының айтарлықтай төмендеуі және негізгі өнімдер құнының өсуі.
Біз төрт маусымдық өнімді бөлек қарастырдық: қияр, қызанақ, қарбыз және жүзім.
Бұл төрт тауар бірігіп себет құрамында сәуірде 2 527 теңге, ал маусымда 1 748 теңге болды. Олардың жалпы үлесі 779 теңгеге азайды.
Бірақ маусымдық бағалардың төмендеуі бүкіл себетті арзандату үшін жеткіліксіз болды. Қалған өнімдер сол кезеңде оның құнын 1 418 теңгеге арттырды.
Осылайша, маусымдық тауарлар қалған позициялар өсімінің шамамен 55%-ын өтеді. Бұл төмендеусіз себеттің өсуі әлдеқайда байқаларлық болар еді.
Бір қарағанда, қияр мен қызанақ бағасының төмендеуі бүкіл көкөніс тобының құнын азайтуы керек еді. Алайда, қорытындысында көкөністер себеттің өсуіне ең үлкен үлес қосқан топқа айналды.
Сәуірден маусымға дейін олардың жалпы құны 504 теңгеге немесе 11,9%-ға өсті.
Мұның себебі, қияр мен қызанақтың арзандауымен қатар, басқа көкөністердің бағасы өсті:
Қызанақ пен қияр үлесінің төмендеуі бірігіп себетті шамамен 311 теңгеге азайтты. Бірақ картоп, пияз, сәбіз және қырыққабат құнының өсуі басымырақ болды.
Жаздың басталуы бүкіл көкөніс тобын арзандатқан жоқ екені белгілі болды. Бір топтың ішінде бір уақытта әртүрлі бағыттағы өзгерістер орын алды: қияр мен қызанақ арзандады, ал тұтыну нормасы жоғары негізгі көкөністер қымбаттады.
Әсіресе картоптың мысалы маңызды. Оның бағасы пиязға қарағанда әлдеқайда аз өсті, бірақ себетке әсері көбірек болды. Айлық нормаға шамамен 8 кг картоп және тек 1,67 кг пияз кіреді. Сондықтан картоп бағасының 16,7%-ға өсуі себетке 356 теңге қосты, ал пияз бағасының 118,5%-ға өсуі — 235 теңге.
Бұл ең жоғары өсу пайызы әрқашан қорытынды құнға ең үлкен үлес қосады дегенді білдірмейтінін тағы бір рет көрсетеді.
Нан, ұн және жармалар тобының құны 4 548-ден 5 036 теңгеге дейін өсті. Өсім 489 теңгені немесе 10,8%-ды құрады.
Негізгі үлесті қарабидай-бидай наны қосты. Оның есептеудегі медианалық бағасы 60%-ға өсті, соның салдарынан тауардың себеттегі үлесі 387 теңгеге артты.
Бидай наны тағы 71 теңге, күріш — 35 теңге қосты. Қалған жармалар мен ұн өнімдері бойынша өзгерістер шамалы болды.
Қарабидай-бидай нанының тұтыну нормасы айтарлықтай жоғары, сондықтан оның бағасының өзгеруі бүкіл себетте тез көрініс табады. Бұл ретте 60% өсім басқа тауарлар арасында айтарлықтай ерекшеленеді. Келесі шығарылымдарда бұл өзгерістің сақталатынын немесе оның есептеуге түскен тауарлар ассортиментінің өзгеруіне байланысты екенін тексеру маңызды.
Ет және балық тобы себеттің ең үлкен бөлігі болып қала береді. Сәуір айында оның құны 18 918 теңгені, ал маусымда — 19 096 теңгені құрады.
Жалпы өсім небәрі 178 теңгені немесе 0,9%-ды құрады. Бірақ тұрақты сома жекелеген өнімдердің қатты өзгерістерін жасырып тұр.
Қой еті себеттегі барлық тауарлардың ішінде ең үлкен оң үлес қосты. Оның бағасы 14,1%-ға, ал айлық норманың құны — 481 теңгеге өсті.
Жылқы еті 94 теңге, шошқа еті — 74 теңге қосты. Бұл ретте себеттегі көксеркенің (судак) құны 497 теңгеге азайып, ет өнімдерінің өсуін толықтай дерлік өтеді.
Мұнда көксерке бойынша нәтижені сақтықпен түсіндірген жөн. Чектерде бүтін балық, сүбе, мұздатылған тауарлар және жартылай фабрикаттар кездеседі. Медианалық бағаның өзгеруі тек бағаның қозғалысын ғана емес, сонымен қатар таңдамадағы тауардың әртүрлі түрлерінің арақатынасының өзгеруін де көрсетуі мүмкін.
Дегенмен, топтық нәтиженің өзі көрсеткіш болып табылады: топ ішінде қарама-қарсы бағытта айтарлықтай қозғалыстар болғанымен, ет пен балық қорытындысында дерлік өзгерген жоқ.
Сәуірден маусымға дейін құнның өсуіне ең үлкен үлес қосқандар:
Себеттің құнын ең көп төмендеткендер:
Бұл тізім қымбаттаған және арзандаған тауарлардың әдеттегі рейтингінен өзгеше. Мұнда бағаның өзгеру пайызы ғана емес, сонымен қатар айлық тұтыну нормасы да ескеріледі.
Мысалы, сүт небәрі 0,8%-ға қымбаттап, себетке 32 теңге қосты. Өріктің бағасы 2,9%-ға өсті, бірақ тұтыну нормасының аздығынан оның үлесі тек 4 теңгеге артты.
Сонымен қатар, қой еті бағасының 14,1%-ға өсуі шамамен 481 теңге қосты, өйткені тауардың бастапқы бағасы жоғары. Картоп себетке үлкен тұтыну көлемі арқылы, ал қой еті — жоғары баға арқылы әсер етті.
Ірілендірілген топтар деңгейінде өзгеріс келесідей көрінеді:
Сонымен бірге жемістер мен бақша дақылдары себетті 414 теңгеге, сүт өнімдері мен жұмыртқа — 85 теңгеге, майлар мен тоңмайлар — 49 теңгеге азайтты.
Өсімнің негізгі көздері ет пен сүт өнімдері емес, көкөністер мен нан-жарма тобы болды. Қарбыз, қызанақ және қияр бағасының маусымдық төмендеуі айтарлықтай болды, бірақ оны картоп, пияз, сәбіз, қырыққабат және нан құнының өсуі жауып кетті.
Есептеу жалпы Қазақстан бойынша азық-түлік саудасының иесіздендірілген чек деректері негізінде жасалды.
43 тауардың әрқайсысы үшін келісіне, литріне немесе данасына медианалық баға анықталды. Жекелеген ірі сауда нүктелері тым үлкен салмаққа ие болмауы үшін, таңдамаға күніне бір сауда нүктесіне бір өнім бойынша оннан астам жазба енгізілмеді.
Осыдан кейін медианалық баға тауардың айлық тұтыну нормасына көбейтілді. Барлық өнімдер үлестерінің қосындысы себеттің құнын қалыптастырды.
Барлық үш айда да 43 позицияның барлығы бойынша бағаларды алу мүмкін болды. Жекелеген өнімдер өзгерістерінің сомасы себеттің жалпы құнының өзгеруімен толық сәйкес келді.
Сәуір, мамыр және маусым айларындағы айлық нормалар бірдей болып қалды. Сондықтан есептеу нақты бағалар өзгеруінің әсерін көрсетеді. Ол маусымдық тауарларды нақты тұтынудың жыл бойына біркелкі бөлінбеуі мүмкін екенін ескермейді.
Сәуірден маусымға дейін нормативтік азық-түлік себеті 638 теңгеге немесе 1,5%-ға қымбаттады.
Қарбыз, қызанақ және қиярдың маусымдық арзандауы өсімді айтарлықтай тежеді. Бұл тауарлар себеттің құнын 779 теңгеге азайтып, қалған өнімдер өсімінің жартысынан көбін өтеді.
Бірақ негізгі тауарлар басқа бағытта қозғалды. Картоп, пияз, сәбіз, қырыққабат, нан және қой еті бірлесіп күштірек әсер етті, сондықтан маусым айында себет сәуірдегіден қымбатырақ болды.
Жаз жекелеген тауарлардың бағасынан көрініс тапты, бірақ әзірге бүкіл азық-түлік жиынтығын арзандатқан жоқ.
Келесі шығарылымда біз маусым айындағы өсімнің сақталатынын және жаңа егіннің түсуі картопқа, пиязға, сәбізге және басқа да негізгі көкөністерге қалай әсер ететінін тексереміз.
Ваша заявка успешно отправлена.
Что дальше?
На указанную вами электронную почту будет направлен доступ к демо-версии для ознакомления с нашим Продуктом.
